Azoospermia: przyczyny, objawy i leczenie bezpłodności mężczyzn

Gdy po miesiącach starań zamiast odpowiedzi pojawia się cisza, wielu mężczyzn po raz pierwszy słyszy termin „azoospermia”. Nie jest to rzadkość: wpływa na około 1% populacji męskiej i nawet do 15% panów zmagających się z niepłodnością. Choć brzmi jak wyrok, współczesna andrologia oferuje precyzyjną diagnostykę i coraz skuteczniejsze możliwości terapii, w tym metody umożliwiające uzyskanie potomstwa przy wsparciu technik wspomaganego rozrodu.

Azoospermia: czym jest i jak wpływa na płodność mężczyzn

Azoospermia to całkowity brak plemników w ejakulacie potwierdzony co najmniej w dwóch badaniach nasienia, najlepiej z oceną osadu po odwirowaniu. Oznacza to, że naturalne poczęcie jest bardzo trudne lub niemożliwe, o ile nie uda się przywrócić drożności dróg nasiennych lub uzyskać plemników z jąder bądź najądrzy. Azoospermia dzieli się na postać obstrukcyjną (niedrożność przewodów) oraz nieobstrukcyjną (upośledzona produkcja plemników). W praktyce klinicznej właściwe rozróżnienie typu azoospermii kieruje dalszym leczeniem i szansą na zastosowanie metod takich jak ICSI.

Azoospermia: najczęstsze przyczyny obstrukcyjne i nieobstrukcyjne

W postaci obstrukcyjnej azoospermia wynika z przerwania lub zarośnięcia dróg nasiennych. Może to być efekt przebytej wazektomii, torbieli przewodów wytryskowych, powikłań po zapaleniach najądrza, urazów, a także wrodzonego braku nasieniowodów (CBAVD), często związanego z mutacjami genu CFTR. Z kolei azoospermia nieobstrukcyjna to zaburzenia spermatogenezy: mikrodelecje regionu AZF chromosomu Y, zespół Klinefeltera, wnętrostwo, uszkodzenia po chemioterapii czy radioterapii, powikłania po śwince z zapaleniem jąder, ciężkie żylaki powrózka nasiennego, ekspozycja na toksyny lub stosowanie sterydów anabolicznych. Istotną rolę odgrywają także zaburzenia hormonalne (niedobór FSH/LH w hipogonadyzmie hipogonadotropowym) czy ciężka otyłość.

Azoospermia: kluczowe objawy i kiedy zgłosić się do specjalisty

Azoospermia często przebiega bez dolegliwości. Czasem pojawia się mała objętość nasienia lub „suchy” wytrysk przy wytrysku wstecznym. Mogą współistnieć objawy sugerujące problem andrologiczny: ból lub obrzęk jąder, asymetria, bardzo małe jądra, osłabienie libido, zaburzenia erekcji, skąpe owłosienie, nawracające infekcje układu moczowo-płciowego. Do urologa/androloga warto zgłosić się po 6–12 miesiącach bezowocnych starań o dziecko (wcześniej, gdy występują powyższe sygnały, po przebytych operacjach w obrębie moszny, po onkoterapii lub po wazektomii w przypadku planów odwrócenia).

Azoospermia: jak przebiega diagnostyka i badanie nasienia

Podstawą jest dwukrotny seminogram po 2–7 dniach abstynencji. W azoospermii laboratorium ocenia też pelet po odwirowaniu, objętość, pH, obecność fruktozy (pozwala ocenić funkcję pęcherzyków nasiennych) oraz wykonuje posiew przy podejrzeniu infekcji. Przy podejrzeniu wytrysku wstecznego bada się osad moczu po ejakulacji. Równolegle przeprowadza się badania hormonalne: FSH, LH, testosteron całkowity, prolaktynę, TSH, estradiol oraz często inhibinę B. Pomagają one odróżnić azoospermię nieobstrukcyjną od obstrukcyjnej.

Obrazowanie obejmuje USG moszny z dopplerem (jądra, najądrza, żylaki powrózka) oraz TRUS – przezodbytnicze USG gruczołu krokowego i pęcherzyków nasiennych – przy podejrzeniu niedrożności przewodów wytryskowych. W ocenie przyczyn genetycznych wykonuje się kariotyp, badanie mikrodelecji AZF kromosomu Y oraz testy genu CFTR (zwłaszcza gdy brak nasieniowodów). Gdy azoospermia utrzymuje się, rozważa się biopsję jąder (TESE lub micro-TESE) albo aspirację plemników z najądrzy (PESA/MESA) – procedury te mają znaczenie diagnostyczne i mogą dostarczyć materiał do ICSI.

Leczenie zależy od rozpoznania: w obstrukcyjnej azoospermii możliwa bywa mikrochirurgiczna rekonstrukcja lub udrożnienie przewodów, usunięcie torbieli, terapia infekcji; po wazektomii – rewazektomia lub pobranie plemników do ICSI. W nieobstrukcyjnej azoospermii z niedoborem gonadotropin stosuje się stymulację hCG/FSH lub pulsacyjne GnRH. W wielu sytuacjach skuteczne jest micro-TESE z zapłodnieniem ICSI, a pozyskane plemniki można zamrozić. Równolegle warto zadbać o masę ciała, sen, ograniczenie używek i ekspozycji na ciepło oraz toksyny.

FAQ