Przyczyny niepłodności u mężczyzn: najczęstsze czynniki i ryzyko

W gabinecie androloga przeplatają się historie sportowców, pracowników hut i nocnych zmian, młodych ojców po śwince w dzieciństwie i programistów żyjących na kawie. Choć brzmią różnie, łączy je wspólny mianownik: przyczyny niepłodności u mężczyzn bywają wielotorowe i często nakładają się na siebie. Zrozumienie, co zaburza spermatogenezę i funkcję jąder, pozwala szybciej wdrożyć celowane leczenie oraz uniknąć niepotrzebnej zwłoki w diagnostyce.

Hormonalne przyczyny niepłodności u mężczyzn: zaburzenia osi HPG

Oś podwzgórze–przysadka–gonady reguluje produkcję testosteronu i dojrzewanie plemników. Przyczyny niepłodności u mężczyzn na tym poziomie to m.in. hipogonadyzm hipogonadotropowy (niedobór GnRH/FSH/LH), hiperprolaktynemia (np. gruczolak przysadki), zaburzenia tarczycy, otyłość z insulinoopornością czy długotrwała suplementacja testosteronu/steroidów anabolicznych hamująca własną produkcję. Typowe objawy to spadek libido, zaburzenia erekcji, zmęczenie, ubytek masy mięśniowej.

Diagnostyka obejmuje: FSH, LH, testosteron całkowity i wolny/SHBG, prolaktynę, TSH i FT4, czasem estradiol. Uzupełniająco wykonuje się seminogram (wg WHO), test fragmentacji DNA plemników (TUNEL/SCSA) i USG moszny. Przyczynowe leczenie może oznaczać normalizację prolaktyny, redukcję masy ciała, odstawienie egzogennego testosteronu lub stymulację FSH/hCG.

Genetyczne przyczyny niepłodności u mężczyzn: mutacje i aberracje chromosomalne

Istotną grupę stanowią wrodzone przyczyny niepłodności u mężczyzn: zespół Klinefeltera (47,XXY), mikrodelecje w regionie AZF chromosomu Y, mutacje CFTR (często z obustronnym brakiem nasieniowodów – CBAVD), translokacje zrównoważone. Mogą one skutkować oligozoospermią, azoospermią lub ciężkimi wadami morfologii plemników mimo prawidłowego poziomu testosteronu.

W badaniach zaleca się kariotyp, panel mikrodelecji AZF, testy CFTR (szczególnie przy niskiej objętości ejakulatu i braku nasieniowodów), a czasem FISH plemników. Równolegle wykonuje się powtarzany 2-krotnie seminogram, a przy azoospermii rozważa się TESE/micro-TESE oraz konsultację genetyczną przed procedurą IVF/ICSI.

Infekcyjne przyczyny niepłodności u mężczyzn: zakażenia układu moczowo-płciowego

Zakażenia najądrzy, prostaty i cewki (Chlamydia trachomatis, Ureaplasma, Mycoplasma, bakterie jelitowe) oraz przebyta świnka z zapaleniem jąder mogą uszkadzać nabłonek plemnikotwórczy, nasilać stres oksydacyjny i prowadzić do zrostów w drogach nasiennych. Takie przyczyny niepłodności u mężczyzn często ujawniają się obniżoną ruchliwością plemników, zwiększoną lepkością nasienia i bólem/kłuciem w kroczu.

Warto wykonać: posiew nasienia (z antybiogramem), badanie ogólne i posiew moczu, testy PCR na patogeny przenoszone drogą płciową, ocenę leukocytospermii, a przy nawracających stanach zapalnych – USG przezodbytnicze (TRUS). Celowana antybiotykoterapia, leczenie partnerki i wsparcie antyoksydacyjne poprawiają parametry nasienia.

Środowiskowe przyczyny niepłodności u mężczyzn: toksyny i zanieczyszczenia

Ekspozycja na pestycydy, ftalany, BPA, metale ciężkie (ołów, kadm), rozpuszczalniki czy promieniowanie jonizujące zaburza funkcję Leydiga i Sertoliego. Znaczenie mają też przewlekły stres, przegrzewanie jąder (sauna, gorące kąpiele, praca przy piecach, długie jazdy na rowerze), otyłość, palenie tytoniu, marihuana, alkohol oraz niektóre leki (finasteryd, chemioterapia). Te przyczyny niepłodności u mężczyzn nierzadko są modyfikowalne i odpowiadają na zmianę stylu życia.

Ocena obejmuje wywiad zawodowy i nawykowy, badanie fizykalne z wykluczeniem żylaków powrózka nasiennego (USG Doppler), powtarzany seminogram, test fragmentacji DNA plemników oraz oznaczenie stresu oksydacyjnego. Interwencje: redukcja masy ciała, odstawienie nikotyny i używek, ograniczenie ekspozycji zawodowych, chłodzenie moszny i optymalizacja snu mogą przełożyć się na wyższą koncentrację i ruchliwość plemników w ciągu 3–6 miesięcy.

Podstawowy pakiet diagnostyczny zwykle obejmuje: co najmniej 2 seminogramy (po 2–7 dniach wstrzemięźliwości), badania hormonalne (FSH, LH, testosteron, prolaktyna, TSH/FT4), USG moszny z Dopplerem, badania mikrobiologiczne (posiew nasienia, PCR na patogeny), a przy wskazaniach test fragmentacji DNA plemników i panel genetyczny (kariotyp, AZF, CFTR). Dalsze kroki planuje się indywidualnie z andrologiem.

FAQ